Polska należy do państw europejskich najbardziej przyjaznych rodzinnej sukcesji majątku z punktu widzenia podatkowych skutków dziedziczenia. Polskie prawo przewiduje wprawdzie podatek od przysporzeń uzyskanych w drodze dziedziczenia, zapisu windykacyjnego, zapisu zwykłego lub polecenia testamentowego, ale zarazem najbliższa rodzina zmarłego stosunkowo łatwo może spełnić przesłanki zwolnienia z tego podatku. Zwolnienie to nie działa jednak automatycznie. Aby z niego skorzystać, trzeba samodzielnie dopełnić pewnych formalności. Warto więc wiedzieć, co i w jakim terminie należy zrobić, aby z tego zwolnienia skorzystać, a przede wszystkim — komu ono przysługuje.
TYTUŁY NABYCIA PODLEGAJĄCE PODATKOWI SPADKOWEMU
Stwierdzenie, że nabyliśmy coś po kimś "w spadku" jest bardzo ogólne i może się pod nim kryć kilka różnych tytułów nabycia dóbr majątkowych po zmarłym członku rodziny. Możemy bowiem rzeczywiście dziedziczyć po spadkodawcy (z ustawy albo z testamentu) jako jego spadkobierca, ale możemy też otrzymać w testamencie zapis windykacyjny albo zapis zwykły, a to, ściśle rzecz ujmując, nie czyni nas spadkobiercą. Spadkodawca może też zamieścić w testamencie polecenie, którego wykonanie przyniesie nam przysporzenie. Podatkowi spadkowemu podlega nabycie własności rzeczy znajdujących się w Polsce lub praw majątkowych wykonywanych w Polsce z każdego z tych tytułów, a więc także z tytułu zapisów i poleceń testamentowych.
KIEDY POWSTAJE OBOWIĄZEK PODATKOWY PRZY DZIEDZICZENIU?
Zdarzeniem objętym podatkiem jest w pierwszej kolejności nabycie przez spadkobiercę własności rzeczy lub praw majątkowych należących do spadku, czyli dziedziczenie. Spadkobierca nabywa spadek już z chwilą śmierci spadkodawcy. W świetle przepisów obowiązujących od 7 stycznia 2026 r. nie jest to już jednak chwila powstania obowiązku podatkowego w podatku od spadków. Obowiązek podatkowy powstaje dopiero z chwilą formalnego stwierdzenia praw spadkobiercy do spadku, a więc albo z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia sądu stwierdzającego nabycie spadku albo z chwilą zarejestrowania notarialnego aktu poświadczenia dziedziczenia albo z chwilą wydania europejskiego poświadczenia spadkowego.
OD JAKIEJ WARTOŚCI JEST OBLICZANY PODATEK PRZY DZIEDZICZENIU?
Podstawą opodatkowania przy dziedziczeniu jest tak zwana czysta wartość nabytych rzeczy i praw, czyli wartość nabytych po spadkodawcy składników majątkowych po pomniejszeniu jej o długi i ciężary. Odliczeniu mogą podlegać między innymi niepokryte za życia spadkodawcy koszty jego leczenia i opieki, zwyczajowo przyjęte koszty pogrzebu i nagrobka, koszty postępowania spadkowego, wynagrodzenie wykonawcy testamentu, obowiązki wykonania zapisów zwykłych i poleceń oraz obciążeń z tytułu zachowku. Jeżeli w testamencie spadkobierca został obciążony zapisem zwykłym lub poleceniem, wartość tego obciążenia stanowi ciężar odliczany od nabytego przez niego spadku. Przy czym wartość obciążenia poleceniem może zostać odliczona tylko wtedy, gdy polecenie zostało rzeczywiście wykonane.
Przykładowo: Spadkodawca miał samochód. Całość spadku po nim przypadła żonie i córce. Ale w testamencie spadkodawca zawarł zapis zwykły, zobowiązując żonę i córkę, aby własność tego samochodu przeniosły na jego siostrzeńca. Przy obliczaniu obowiązku podatkowego żony i córki od spadku odliczy się wartość obowiązku wykonania zapisu.
ZAPIS WINDYKACYJNY
W przypadku zapisu windykacyjnego uczynionego przez spadkodawcę w testamencie obowiązek podatkowy zapisobiercy windykacyjnego powstaje — podobnie jak przy dziedziczeniu — dopiero z chwilą formalnego stwierdzenia praw do przedmiotu zapisu windykacyjnego, a więc uprawomocnienia się orzeczenia sądu, w którym zostanie stwierdzone nabycie przedmiotu zapisu windykacyjnego, zarejestrowania notarialnego aktu poświadczenia dziedziczenia albo wydania europejskiego poświadczenia spadkowego.
Podstawą opodatkowania jest czysta wartość otrzymanego świadczenia. Długi i ciężary związane z nabyciem mogą więc zostać odliczone. Jeśli sam zapisobierca windykacyjny został w testamencie obciążony dalszym zapisem, wartość tego obciążenia stanowi ciężar zapisu windykacyjnego. Jeśli został obciążony poleceniem, do odliczenia potrzebne jest, aby zapisobierca rzeczywiście wykonał polecenie.
ZAPIS ZWYKŁY
W przypadku zapisu zwykłego uczynionego przez spadkodawcę w testamencie przedmiotem opodatkowania jest przysporzenie wykonane na rzecz zapisobiercy zwykłego. Obowiązek podatkowy zapisobiercy zwykłego powstaje z chwilą wykonania zapisu zwykłego, a nie w dniu otwarcia spadku lub ogłoszenia testamentu. Jeżeli zapis jest wykonywany częściami, obowiązek powstaje odrębnie z chwilą nabycia każdej części.
Podstawą opodatkowania również tu jest czysta wartość otrzymanego świadczenia. Długi i ciężary związane z nabyciem mogą więc zostać odliczone.
POLECENIE TESTAMENTOWE
Również nabycie z mocy polecenia testamentowego podlega podatkowi spadkowemu dopiero wtedy, gdy polecenie zostało wykonane, a jego wykonanie spowodowało rzeczywiste nabycie przez osobę fizyczną rzeczy lub prawa majątkowego.
GRUPY PODATKOWE
Dla opodatkowania wszystkich powyższych przysporzeń uzyskanych wskutek śmierci członka rodziny ważne jest wyróżnienie grup podatkowych. W zależności od tego, do której grupy należy osoba otrzymująca przysporzenie (bierze się pod uwagę relację tej osoby do zmarłego), jej sytuacja podatkowa może być mniej lub bardziej korzystna.
I grupa podatkowa obejmuje małżonka osoby zmarłej, zstępnych tej osoby, jej wstępnych, pasierba, rodzeństwo, ojczyma i macochę, a także zięcia osoby zmarłej, jej synową i teściów.
Ważne jest jednak to, że w ramach grupy I przepisy w sposób szczególny traktują małżonka osoby zmarłej, zstępnych tej osoby, jej wstępnych, pasierba, rodzeństwo, ojczyma i macochę — o tych osobach mówi się, że należą do grupy "zerowej" i tak właśnie będą one niżej określane. W grupie I pozostają więc właściwie tylko zięć osoby zmarłej, jej synowa oraz teściowie — oni będą dalej nazywani "grupą I".
II grupa podatkowa obejmuje zstępnych rodzeństwa osoby zmarłej, rodzeństwo jej rodziców, zstępnych i małżonków jej pasierbów, małżonków jej rodzeństwa i rodzeństwo tych małżonków, małżonków rodzeństwa małżonków, małżonków innych zstępnych.
Natomiast III grupa obejmuje wszystkie pozostałe osoby.
KWOTY WOLNE OD PODATKU I STAWKI
Dla wszystkich wymienionych wcześniej tytułów uzyskania przysporzenia po osobie zmarłej stosuje się te same ogólne kwoty wolne od podatku i skale podatkowe. Opodatkowaniu podlega czysta wartość uzyskanego przysporzenia przekraczająca:
Ø 36 120 zł w grupie "zerowej" oraz grupie I;
Ø 27 090 zł w grupie II;
Ø 5 733 zł w grupie III.
Co istotne, że przy obliczaniu kwoty wolnej od podatku uwzględnia się łącznie nabycia od tej samej osoby zmarłej dokonane w roku ostatniego nabycia oraz w okresie pięciu lat poprzedzających ten rok i trzeba do tego wliczyć także darowizny z tego okresu, otrzymane od tej osoby.
OD NADWYŻKI PONAD KWOTĘ WOLNĄ PODATEK WYNOSI:
- w grupie "zero" i grupie I: 3 proc., następnie 308,30 zł i 5 proc. od nadwyżki ponad 10 278 zł, a powyżej 20 556 zł: 822,20 zł i 7 proc. od nadwyżki;
- w II grupie: 7 proc., następnie 719,50 zł i 9 proc. od nadwyżki ponad 10 278 zł, a powyżej 20 556 zł: 1 644,50 zł i 12 proc. od nadwyżki;
- w III grupie: 12 proc., następnie 1 233,40 zł i 16 proc. od nadwyżki ponad 10 278 zł, a powyżej 20 556 zł: 2 877,90 zł i 20 proc. od nadwyżki.
NAJBLIŻSZA RODZINA MOŻE SKORZYSTAĆ Z CAŁKOWITEGO ZWOLNIENIA OD PODATKU
Dla najbliższej rodziny zmarłego kluczowe jest to, że osoby należące do grupy "zerowej" mogą uzyskać całkowite zwolnienie od podatku spadkowego z wszelkich omówionych wcześniej tytułów (dziedziczenie, zapis windykacyjny, zapis zwykły, polecenie testamentowe). Zwolnienie nie działa jednak automatycznie. Aby je uzyskać, trzeba samemu zgłosić nabycie przysporzenia do właściwego naczelnika urzędu skarbowego, składając formularz SD-Z2 w terminie sześciu miesięcy.
Termin ten liczy się od chwili powstania obowiązku podatkowego, o której była wcześniej mowa, a więc dla dziedziczenia i zapisu windykacyjnego — od uprawomocnienia się orzeczenia stwierdzającego nabycie spadku lub przedmiotu zapisu windykacyjnego albo od zarejestrowania notarialnego aktu poświadczenia dziedziczenia albo od wydania europejskiego poświadczenia spadkowego, formalnie stwierdzającego to nabycie. W przypadku otrzymania zapisu zwykłego i polecenia testamentowego termin biegnie od wykonania zapisu lub polecenia.
Są przypadki, gdy wyjątkowo takie zgłoszenie nie jest wymagane, aby osoba z grupy "zerowej" korzystała ze zwolnienia. Dotyczy to sytuacji, gdy wartość nabyć po tej samej osobie zmarłej nie przekracza kwoty wolnej od podatku (dla grupy "zerowej" i grupy I wynosi ona łącznie 36 120 zł w roku ostatniego nabycia oraz w okresie pięciu lat poprzedzających ten rok). Zgłoszenia nie muszą też dokonywać zapisobierca zwykły albo osoba otrzymująca przysporzenie w wykonaniu polecenia testamentowego, jeżeli nabycie przez nich przysporzenia następuje na podstawie umowy zawartej w formie aktu notarialnego lub w tej formie złożono oświadczenie woli jednej ze stron.
W świetle przepisów obowiązujących od 7 stycznia 2026 r. termin zgłoszenia może zostać przywrócony na wniosek podatnika, jeżeli podatnik uprawdopodobni brak winy w uchybieniu terminowi, ale najlepiej oczywiście nie korzystać z tej "ostatniej deski ratunku" i dopełnić formalności w terminie.
NIE WSZYSTKO, CO NABYWAMY PO ZMARŁYM, PODLEGA OPODATKOWANIU
Są rzeczy i prawa, których nabycie po osobie zmarłej jest zwolnione z podatku spadkowego, a więc nawet w razie uchybienia terminu i utraty zwolnienia, nabycie nie będzie podlegało opodatkowaniu.
Zwolnione jest nabycie w drodze spadku lub zapisu windykacyjnego przez osoby z grup: "zerowej", I i II, przedmiotów wyposażenia mieszkania, pościeli, odzieży, bielizny oraz narzędzi pracy przeznaczonych do użytku w gospodarstwie domowym. Ale już w przypadku grupy III takiego zwolnienia nie ma.
Z kolei, jeżeli spadkodawca zajmował się twórczością lub działalnością naukową, oświatową, artystyczną, literacką lub publicystyczną, to zwolnione od podatku spadkowego jest nabycie w drodze dziedziczenia lub zapisu windykacyjnego dzieł sztuki i rękopisów będących przedmiotem twórczości spadkodawcy oraz materiałów bibliotecznych. Nie ma tu znaczenia grupa podatkowa, ale ma znaczenie tytuł nabycia: ze zwolnienia skorzysta spadkobierca i zapisobierca windykacyjny, ale nie skorzysta zapisobierca zwykły i ten, kto otrzymał polecenie testamentowe.
Pod względem kwotowym istotne jest zwolnienie od podatku spadkowego nabycia w drodze dziedziczenia lub zapisu windykacyjnego przedsiębiorstwa osoby fizycznej lub udziału w nim (zapisobierca zwykły nie korzysta więc z tego zwolnienia). Tu również nie ma znaczenia grupa podatkowa, ale zwolnienie zależy od tego, czy spadkobierca lub zapisobierca windykacyjny zgłosi nabycie przedsiębiorstwa lub udziału w nim naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy od uprawomocnienia się orzeczenia sądu stwierdzającego nabycie spadku, zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia lub wydania europejskiego poświadczenia spadkowego, a dodatkowo od tego, czy nabywca będzie prowadził to przedsiębiorstwo przez co najmniej 2 lata od jego nabycia. Jeżeli przedsiębiorstwo nabędzie więcej niż jedna osoba, zwolnienie przysługuje tym nabywcom, którzy będą je prowadzili przez ten okres.
Zwolnień i wyłączeń jest jeszcze kilka, dlatego zawsze warto skonsultować swój indywidualny przypadek z prawnikiem.
MOŻNA TEŻ UZYSKAĆ ULGĘ PODATKOWĄ
Jeśli ktoś otrzymał po osobie zmarłej własność (współwłasność) budynku lub lokalu mieszkalnego, spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego lub spółdzielcze prawo do domu jednorodzinnego, to może też skorzystać z tak zwanej ulgi mieszkaniowej, nawet jeśli nie dopełnił formalności pozwalających uzyskać zwolnienie z podatku spadkowego. Ulga mieszkaniowa polega na niewliczaniu do podstawy opodatkowania czystej wartości odpowiadającej maksymalnie 110 m kw. powierzchni użytkowej. Przy nabyciu udziału ulgę ustala się proporcjonalnie. Ulga ta nie przysługuje jednak każdemu bez wyjątku. Osoby z grupy III, aby z niej skorzystać, musiałyby sprawować opiekę nad wymagającym takiej opieki spadkodawcą, na podstawie pisemnej umowy z podpisem notarialnie poświadczonym, przez co najmniej dwa lata od dnia poświadczenia podpisów przez notariusza. Wymagania tego nie ma przy osobach z grupy "zerowej" oraz z grup I-II. W odniesieniu do każdego chcącego skorzystać z ulgi mieszkaniowej przy podatku spadkowym ulga ta jest jednak uzależniona od dalszych warunków, m.in. od sytuacji mieszkaniowej nabywcy, zamieszkiwania i zameldowania w nabytym lokalu lub budynku oraz zachowania go przez wymagany okres. Szczegółowe przesłanki skorzystania z ulgi mieszkaniowej warto skonsultować z prawnikiem, aby uwzględnić indywidualną sytuację konkretnego nabywcy.
JEŚLI ZWOLNIENIE NIE ZNAJDUJE ZASTOSOWANIA…
Jeżeli zwolnienie nie znajduje zastosowania (np. dziedziczy z testamentu synowa albo zapis zwykły otrzymał zięć), podatnik powinien złożyć zeznanie SD-3 w terminie miesiąca od powstania obowiązku podatkowego. Od 7 stycznia 2026 r. ustawa wyraźnie określa również termin złożenia zeznania po utracie możliwości skorzystania ze zwolnienia wskutek niezgłoszenia nabycia: zasadniczo termin ten wynosi miesiąc od upływu terminu zgłoszenia, a po odmowie przywrócenia terminu — miesiąc od dnia, w którym postanowienie odmowne stało się ostateczne.
WYKONUJESZ ZAPISY LUB POLECENIA TESTAMENTOWE PRZEZ ZAPŁATĘ GOTÓWKOWĄ? OBOWIĄZKOWO POINFORMUJ SKARBÓWKĘ
Na koniec przypomnienie ważnej formalności. Jeśli w testamencie spadkodawca obciążył nas obowiązkiem wykonania zapisu lub polecenia, a zapis lub polecenie wykonujemy przez zapłatę gotówkową, to powinniśmy pamiętać o ciążącym na nas obowiązku poinformowania naczelnika urzędu skarbowego o tym, że takiej zapłaty gotówkowej dokonaliśmy. Informację należy przekazać naczelnikowi właściwemu ze względu na miejsce zamieszkania osoby, która otrzymała gotówkę, w terminie 14 dni od dnia zapłaty. Osoby, które wykonały zapis lub polecenie przez zapłatę gotówki, ale nie poinformowały o tym naczelnika, odpowiadają solidarnie z tym, kto gotówkę otrzymał, za zobowiązanie podatkowe ciążące na tej osobie z tytułu otrzymania zapisu lub polecenia, z ograniczeniem odpowiedzialności do wysokości wypłaconej gotówki.
Opracowała: Julita Zawadzka
Pierwotnie tekst ukazał się w: onet.pl, 21.09.2026